Ο Πύργος Παλατάκι – Η Έπαυλις ή Κτήμα Χαϊδάρι και οι “4 ΕΠΟΧΕΣ ΤΟΥ ΝΙΚΟΛΑΟΥ ΓΥΖΗ” (1842 – 1901)
ΜΕΡΟΣ Α’ – “Η Έπαυλις ή κτήμα Χαϊδάρι” την περίοδο που ο Νικόλαος Γύζης συνδέεται με το Χαϊδάρι ανήκε στην ιδιοκτησία του Νικόλαου Νάζου.
Ο N. Νάζος ήταν άνθρωπος του εμπορίου και είχε επιχειρηματικές δραστηριότητες στα Μέγαρα. Η “Επαυλις Χαϊδάρι” είχε έκταση 6.000 περίπου στρεμμάτων και έφτανε μέχρι και τον Προφήτη Ηλία. Εκτός από τον Πύργο Παλατάκι, υπήρχαν και άλλα κτίρια, όπως οι στάβλοι, οι ξενώνες με την ισόγεια τραπεζαρία, το εκκλησάκι του Αγίου Γεωργίου [απέναντι από το Στρατόπεδο κοντά στο νοσοκομείο Αττικόν], λιοτρίβι, πηγάδια κτλ.]
Ο Νικόλαος Νάζος ήταν ένας φιλότεχνος άνθρωπος από την Τήνο, ο οποίος διέγνωσε έγκαιρα το ταλέντο δύο μεγάλων ζωγράφων την περίοδο που ήταν γέοι και άγνωστοι. τους συντοπίτες του, Νικηφόρο Λύτρα και τον Νικόλαο Γύζη, τους οποίους βοήθησε και στήριξε ηθικά και οικονομικά.
Ο Νικηφόρος Λύτρας ζωγράφισε τουλάχιστον δύο εικόνες στο εκκλησάκι του Αγίου Γεωργίου μαζί με το Νικόλαο Γύζη και δεύτερος, τη σύνθεση ΤΕΣΣΕΡΙΣ ΕΠΟΧΕΣ στην Τραπεζαρία των ξενώνων. Ο Νικόλαος Γύζης παντρεύτηκε την Άρτεμι Νάζου, κόρη τού Νικολάου και αδελφή τού Γεωργίου [Ιδρυτή του Ωδείου Αθηνών]. Ο γάμος έγινε στο εκκλησάκι του Άη Γιώργη.
Ο Νικόλαος Γύζης διατηρεί εξαιρετικές σχέσεις με την οικογένεια του πεθερού του, Νικόλαου Νάζου, όπως προκύπτει από τις επιστολές του που δημοσιεύτηκαν με την επιμέλεια του Γεωργίου Δροσίνη το 1953.
Φιλοτεχνεί επίσης το λογότυπο της εταιρείας του πεθερού του και ευεργέτη του Νικολάου Νάζου.
Τα έργα του Νικόλαου Γύζη και του Νικηφόρου Λύτρα στην “Έπαυλη Χαϊδάρι” διασώθηκαν στο διάβα του χρόνου.
Ο Νικόλαος Νάζος χρεοκόπησε το 1886 και το “κτήμα Χαϊδάρι” πέρασε αργότερα στα χέρια τού Θων, αυλικού του Γεωργίου Α ́. Το 1916 το Παλατάκι και το “κτήμα Χαϊδάρι” αγοράζεται από τον Χιώτη εφοπλιστή Αντώνη Παληό.
Ο Νικόλαος Γύζης άρχισε να δημιουργεί, από το 1862, σε ηλικία 20 ετών, τη σύνθεση “Τέσσερις Εποχές”, με εντολή του πλούσιου φιλότεχνου Νικόλαου Νάζου. Τα χρήματα που εισέπραξε ο Ν.Γύζης από το έργο “Τέσσερις Εποχές” ήταν το πρώτο του εισόδημα από τη ζωγραφική.
Το 1865 ο Ν. Νάζος βοήθησε τον N.Γύζη να πάρει υποτροφία και να μεταβεί στην Ακαδημία του Μονάχου για συνέχιση των σπουδών του κοντά στον Πιλότι. H γνωριμία τού N. Γύζη με τον Ν.Νάζο δεν περιορίστηκε στην απλή φιλία, αλλά προχώρησε σε στενή συγγενική, αφού στις 24 Απριλίου 1877 παντρεύτηκε την κόρη τού ευεργέτη του, την Άρτεμι, τον μεγάλο έρωτα της ζωής του από την εποχή που πήγαινε στο κτήμα του Χαϊδαρίου. Μάλιστα ο γάμος έγινε στο ιδιωτικό ξωκλήσι του Άη Γιώργη, στο οποίο ο Λύτρας είχε φιλοτεχνήσει θαυμάσιες τοιχογραφίες, που σώζονται ακόμη και σήμερα.
ΜΕΡΟΣ Β’ – ΠΕΡΙΓΡΑΦΕΣ
Β.1 – ΟΙ “4 ΕΠΟΧΕΣ ΤΟ 1911” | Ο Κίμων Μηχαηλίδης περιγράφει στο περιοδικό “Παναθήναια” τη σύνθεση του Ν. Γύζη “Τέσσερις Εποχές”:
“Τo Χαϊδάρι γνώρισε ένα από τα πρώτα έργα του ζωγράφου. Πάνω στους Τοίχους μιας κάμαρας ισόγαιης είναι ακόμα, μισοχαλασμένες από τον καιρό και από την κακομεταχείριση, τρεις εἰκόνες: η Άνοιζη, το Καλοκαίρι και το Φθινόπωρο. Την τέταρτη, τον Χειμώνα, την έθαψε των ανθρώπων n απονιά. Στη θέση της ένας φεγγίτις, με απορία ανοίγει το πελώριο μάτι του μπροστά στην ασέβεια. Ολόκληρη η σύνθεσις είναι μια μεγάλη καγκελωτή σκιάδα. Στις κολόνες σκαρφαλώνουν τριανταφυλλιές, απλώνει το αγιόκλιμα, ακουμπούν τα λουλούδια. Πάνω στους κλώνους τραγουδούν πουλιά, παίζουν πεταλούδες…” Παναθήναια τεύχος 269 270 (15 31/12/1911)
Β.2 ΟΙ ΤΕΣΣΕΡΙΣ ΕΠΟΧΕΣ ΤΗΝ ΚΑΘΑΡΑ ΔΕΥΤΕΡΑ ΤΟΥ 1970-1971
“Είδα τις τοιχογραφίες του Γύζη πριν από 30 χρόνια” Δ. Παπακωνσταντίνου – Διαμαντούρου | ΕΘΝΟΣ, 9/6/2002 “”Σε συμπλήρωση του άρθρου του κ. Γ. Κρητικού με τίτλο “Στo φως χαμένο έργο του Γύζη”, στο “Έθνος της Κυριακής” 26/5/2002, θα ήθελα να δώσω κάποια στοιχεία τα οποία δεν φαίνεται να είναι γνωστά.
Μια Καθαρά Δευτέρα, γύρω στα 1970-71, ο Γιάννης Παληός (σύζυγος της πεθεράς μου Τασίας Κυπριώτου – Παληού) που είχε, μαζί με τα αδέλφια του Παντελή και Αλίκη, στην ιδιοκτησία του το “Παλατάκι” με τις γύρω εκτάσεις [όσες είχαν απομείνει από τα 6.000 στρέμματα του πατέρα τους Αντώνη Παληού), μας πήγε οικογενειακώς στο Χαϊδάρι να πετάξει η κόρη μας αετό. Ο αετός, όμως, αρνήθηκε επίμονα να πετάξει και έτσι ο Γιάννης Παληός Βρήκε την ευκαιρία να μας ξεναγήσει στο άδειο “Παλατάκι’ και μας έκανε μια βόλτα στον γύρω κήπο και στα εγκαταλελειμμένα σπιτάκια, τα προς την Εθνική Οδό.
Mπήκε μαζί μας στο πρώτο από αυτά, με τους στρογγυλούς φεγγίτες, για να μας δείξει κάτι ενδιαφέρον όπως είπε. To “κάτι” αυτό ήταν, ούτε λίγο ούτε πολύ, ότι υπήρχαν μέσα εκεί οι τοιχογραφίες του Γύζη, που παρίσταναν τις Τέσσερις Εποχές. Πράγματι στον τοίχο που μας έδειξε διακρίνονταν κάποια ίχvn, αλλά, όπως μας είπε, ο Μαρίνος Καλιγάς, στον οποίο είχε απευθυνθεί, ήταν ιδιαίτερα απαισιόδοδος για την επιυχία μιας απόπειρας αποκάλυψης των έργων αυτών, γιατί φοβόταν μήπως, αντί να σωθούν, καταστρέφονταν. Έτσι οι τοιχογραφίες έμειναν σκεπασμένες με το λευκό σάβανο του ασβέστη, ο Γιάννης Παληός πέθανε το 1973 και κανένας δεν ασχολήθηκε ξανά με το θέμα.
Την ιστορία αυτή είχα θέση υπόψη και του δημάρχου Χαϊδαρίου κ. Ντηνιακού. Επίσης πριν από λίγα Χρόνια, όταν προσωπικότητα του χώρου της τέχνης εξέταζε την γνησιότητα του Πίνακα τoυ Παρθένη που απεικονίζει το “Παλατάκι” [πίνακα που n οικογένειά μας προσέφερε ως δωρεά στον Δήμο Χαϊδαρίου, ώστε να γυρίσει στον φυσικό του χώρο) ο σύζυγός μου Πάρις Κ. Διαμαντούρος του ανέφερε την ύπαρξη των τοιχογραφιών του Γύζη, αλλά και πάλι δεν υπήρξε συνέχεια.
Είναι, λοιπόν φυσικό να αισθανόμασπε ιδιαίτερη Χαρά τώρα, 30 Χρόνια μετά τη σημαδιακή Καθαρά Δευτέρα, με το γεγονός ότι το έργο του Γύζη σώθηκε και θα συντηρηθεί επιτέλους, χάρη στις ενέργειες του Δήμου Χαϊδαρίου να αποκτήσει τα κτίσματα αυτά, με την πρωτοβουλία του δημάρχου του, ανθρώπου ιδιαίτερα ευαίσθητου σε θέματα πρασίνου και πολιτισμού, γιατί βέβαια το δεύτερο χωρίς το πρώτο δεν είναι νοητό.
Me τιμή,
Δ. Παπακωνσταντίνου – Διαμαντούρου”
Β.3 ΟΙ “4 ΕΠΟΧΕΣ ΤΟ ΜΑΪΟ ΤΟΥ 2002” Περιγραφή: Κώστας Φωτεινάκης
“Η σύνθεση του Νικόλαου Γύζη είχε σκεπαστεί με Πολλά στρώματα ασβέστη στο διάβα του χρόνου, και έτσι, κατά κάποιον τρόπο, είχε “προφυλαχτεί”. Το κτίριο είχε λειουργήσει ως βαφείο μέχρι τις ημέρες μας.
Το “Φθινόπωρο” βρέθηκε σε καλή κατάσταση, η “Άνοιξη” (που ήταν “απροστάτευτη”) σε κακή κατάσταση και το “Καλοκαίρι” σε μέτρια.
Στο ταβάνι και στους τοίχους, με γήινα χρώματα, αποκαλύπτεται η σύνθεση που περιγράφει ο Κίμων Μιχαηλίδης και βρίσκεται σε σχετικά καλή κατάσταση.” Περιγραφή: Κώστας Φωτεινάκης, Μάιος 2002.
Ο Νικόλαος Γύζης αγάπησε το κτήμα Χαϊδάρι, το αναπολεί στο Μόναχο όπου εργάζεται Και την νοσταλγία του αυτή την περιγράρει στις επιστολές που ανταλλάσσει με τov πεθερό του Νικόλαο Νάζο και την κουνιάδα του Ουρανίτσα.
H επιστολή προς τη γυναίκα του Άρτεμι, τον Οκτώβριο του 1895, δείχνει την αγάπη του για το Χαϊδάρι. Το Χαϊδάρι έγινε για τον Ν.Γύζη τόπος αναπόλησης, η ενσάρκωση της γλυκιάς φύσης της πατρίδας,
Tο όνειρο της νεανικής του ηλικίας και της επιστροφής του που δεν πραγματοποιήθηκε ποτέ…
Περισσότερες πληροφορίες και φωτογραφίες στην ψηφιακή έκθεση με θέμα “Νικόλαος Γύζης – 4 ΕΠΟΧΕΣ – Νικηφόρος Λύτρας και Κωνσταντίνος Παρθένης“.
