^{ΣΚΑΡΑΜΑΓΚΑΣ}

ΒΑΣΙΚΗ ΓΕΩΓΡΑΦΙΚΗ ΕΝΗΜΕΡΩΣΗ: Όταν αναφερόμαστε στο τοποθεσία Σκαραμαγκά θα πρέπει να γνωρίζουμε ότι μιλάμε για μια παραθαλάσσια περιοχή στην οποία κατέληγε το Όρος Αιγάλεω (δεν υπήρχε τότε η Λ. Σχιστού  όπως τη γνωρίζουμε στις μέρες μας). Σύμφωνα με τα δεδομένα που γνωρίζουμε και τους χάρτες που έχουμε στη διάθεσή μας, η περιοχή Σκαραμαγκάς “καταλάμβανε” σχεδόν όλο το παραθαλάσσιο μέτωπο από την Ιερά Οδό (σημερινή Λ.Αθηνών) μέχρι το Πέραμα, στην είσοδο του Κόλπου της Ελευσίνας. Ιδιαίτερα οι Χάρτες της Αττικής των E. Curtius και J. A. Kaupert,  και Ferdinand Stademann (Panorama von Athen, 1841) την τοποθεσία  Σκαραμαγκάς την αναφέρουν ως βουνό (Bergen von Skaramanga) και ξεχωριστά ως παραλία (Skaramanga).

Οι “Χάρτες της Αττικής” (Karten von Attika) των E. Curtius και J.A. Kaupert αποτελούν ένα μνημειώδες, ιστορικό χαρτογραφικό έργο του 19ου αιώνα (1881-1903) και όχι σύγχρονους ταξιδιωτικούς ή πρακτικούς χάρτες. Το έργο αυτό έχει μεγάλη αρχαιολογική και τοπογραφική αξία.

ΜΕΡΟΣ Α’ ΠΑΡΑΛΙΑ – ΑΚΤΗ ΣΚΑΡΑΜΑΓΚΑ
Σκαραμαγκάς «Ο βίος εν Ελλάδι είναι υπαίθριος»

Το Χαϊδάρι είναι παραθαλάσσιος Δήμος, όμως οι περισσότεροι κάτοικοι της πόλης μας είτε δεν το γνωρίζουν είτε το έχουν «ξεχάσει»¹. Η περιοχή του Σκαραμαγκά  είναι ΖΩΝΤΑΝΟ τμήμα της πόλης μας και με σημαντική παρουσία στην ιστορία και την οικονομία της χώρας μας.

Το όνομα «Σκαραμαγκάς» το συναντάμε και σε άλλες περιοχές της Ελλάδας όπως στην Πάρο, στη Χίο, στη Σαντορίνη κ.α.

«Η ονομασία της περιοχής προέρχεται από τα κτήματα της παλιάς αρχοντικής οικογένειας Σκαραμαγγά, χιακής καταγωγής, που αναφέρεται πριν από τους χρόνους της Τουρκοκρατίας. Το επώνυμο προέρχεται από τα σκαραμάγγια, χρυσοΰφαντα πολυτελή πολύχρωμα υφάσματα. Σκαραμαγγάς ήταν ο κατασκευαστής ή ο πωλητής σκαραμαγγίων. Τα υφάσματα αυτά τα χρησιμοποιούσαν για την διακόσμηση ανακτόρων, πλατειών και οδών όπου θα περνούσε ο βασιλιάς… ενώ από τα ίδια υφάσματα έκαναν και τις επίσημες στολές των αυτοκρατορικών αξιωματούχων. Το Σκαραμαγγάς² ως επώνυμο αναφέρεται από τον 12^ο αιώνα, την εποχή του Μανουήλ Κομνηνού 1143 – 1180».

Η θάλασσα  του Σκαραμαγκά-κατά την αρχαιότητα Ακτή Αμφιάλης-ήταν ονομαστή για τις  καραβίδες:  «έκαναν καραβίδα στα ρηχά, κοντά στην αμμουδιά και την έπιαναν με το φτυάρι³» και για τα μπαρμπούνια της: « έχω-έγραφε ο μεγάλος ζωγράφος Νικόλαος Γύζης– νοσταλγίαν και ότι, εάν ημπορούσα να έλθω αυτού και να υπάγωμεν όλοι μαζύ εις ένα ακρογιάλι, όπως εκείνο το του Δαφνίου που ήμεθα μαζί (εννοεί τον Σκαραμαγκά), και ψαρεύσωμεν ή, πιο σίγουρο, αγοράσωμεν μπαρμπούνια και καθήσωμεν όλοι εις ένα τραπέζι, με ρετσινάτο και λοιπά, ότι θα εγινόμουν δια ολίγας ώρας υγιής. Είθε…⁴».

 Αυτόν τον πανέμορφο τόπο επέλεξε  ο «αισθαντικά ρομαντικός» δοκιμιογράφος και λάτρης του ελληνικού τοπίου Περικλής Γιαννόπουλος ⁵, ο οποίος την 10^η Απριλίου 1910, εθεάθη γαντοφορεμένος, καβάλα σ΄ ένα άσπρο άλογο να καλπάζει στη θάλασσα του Σκαραμαγκά και πριν τον ζώσουν τα κύματα, να φυτεύει μια σφαίρα στον κρόταφό του.

Αργότερα ο ζωγράφος και συγγραφέας Φώτης Κόντογλου φωτογραφίζεται «επάνω σε μια βάρκα κάπου στον Σκαραμαγκά⁶».

Ο έγκλειστος στο Δρομοκαΐτειο ποιητής Ρώμος Φιλύρας παραδίδει (το 1938;)  στον ποιητή Κώστα Βάρναλη το ποίημα  Σκαραμαγκάς ⁷, στο οποίο παρομοιάζει ολόκληρη την περιοχή σαν «θρίαμβο των τοπίων».                                                                                   

Η ακτή Σκαραμαγκά αποτέλεσε στο παρελθόν την «Κυανή Ακτή» του ενός εκατομμυρίου κατοίκων της Δυτικής Αθήνας. Οι κάτοικοι του Περιστερίου, του Χαϊδαρίου, του Αιγάλεω, του Κορυδαλλού, της Αγίας Βαρβάρας, της Νίκαιας, της Πετρούπολης, των Λιοσίων με ειδικά δρομολογημένα λεωφορεία «προς Σκαραμαγκά» δροσίζονταν στις ακτές του.

Ο Σκαραμαγκάς είχε ζωή, καθαρά νερά, μεγάλες ποσότητες και  ποικιλίες ψαριών. Είχε όμως κι΄ αυτός την τύχη του Σαρωνικού και ιδιαίτερα του Κόλπου της Ελευσίνας. Μετατράπηκε σε χαβούζα των ρυπογόνων εργοστασίων. Ωστόσο το παιχνίδι δεν χάθηκε –τουλάχιστον ολοκληρωτικά…

Θα πρέπει να συνειδητοποιήσουμε  ότι το Χαϊδάρι είναι παραθαλάσσιος Δήμος και μπορεί να μην υπάρχουν στον Σκαραμαγκά σήμερα «με τα φτυάρια καραβίδες και μπαρμπούνια» όμως μπορούμε κάτω από ορισμένες προϋποθέσεις να απολαύσουμε ωραία ηλιοβασιλέματα πίνοντας τον καφέ μας ή το ουζάκι μας, να παίξουμε μπάσκετ, να κάνουμε τον περίπατό μας και να αναπολήσουμε παλιές ημέρες μέσα από τους στίχους και τα μάτια του Ρώμου Φιλύρα :

«οι γλάροι στο γλαυκό του αιθέρα /και νανουρίζεται η ψυχή μας στο κύμα αιθέρια και γλυκά»

Σήμερα πρέπει να θεραπεύσουμε τις ζημιές που έχουν προκύψει από τους βανδαλισμούς του τοπίου και την ρύπανση του περιβάλλοντος. Το ξαναζωντάνεμα της περιοχής πρέπει να αποτελέσει πρώτη προτεραιότητα γιατί «Ο βίος εν Ελλάδι είναι υπαίθριος» όπως  έγραφε ο Περικλής Γιαννόπουλος αποχαιρετώντας τον μάταιο τούτο κόσμο πάνω στα κύματα του Σκαραμαγκά.

ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ: Γιάννης Ξανθάκης: Οικογένεια Σκαραμαγκά, μια λαμπρή πορεία – Η ΔΩΡΕΑ ΤΗΣ ΟΜΩΝΥΜΗΣ ΠΕΡΙΟΧΗΣ ΣΤΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΔΗΜΟΣΙΟ (αναδημοσίευση από τον “πολίτη” Χίου) https://tinyurl.com/2cmtrhbk

ΜΕΡΟΣ Β’ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΝΑΥΠΗΓΕΙΑ ΣΚΑΡΑΜΑΓΚΑ

Ας δούμε κάποια βασικά ιστορικά και οικονομικά στοιχεία για τα Ναυπηγεία  Σκαραμαγκά.

Τον Ιούνιο του 1937 αρχίζει η κατασκευή των έργων υποδομής με πρότυπες – για εκείνη την εποχή  – κατασκευές στις θεμελιώσεις. Τον Ιούνιο του 1939, δηλαδή ένα έτος προ της προγραμματισμένης τριετίας, γίνονται τα εγκαίνια της έναρξης λειτουργίας των Ναυπηγείων.

Το 1939, στο πλαίσιο της προετοιμασίας της Ελλάδας για την αντιμετώπιση του διαφαινόμενου πολέμου, μετά τεκμηριωμένη εισήγηση του ΓΕΝ ελήφθη κυβερνητική απόφαση για την κατασκευή των Ναυπηγείων Σκαραμαγκά, τα οποία, σύμφωνα με το χρονοδιάγραμμα κατασκευής των, θα ήταν έτοιμα για έναρξη ναυπήγησης Α/Τ μετά από μία τριετία.

 
Το πρόγραμμα προέβλεπε την κατασκευή 12 αντιτορπιλικών και αριθμού υποβρυχίων⁸ το οποίο όμως  δεν υλοποιήθηκε.

Ωστόσο, το Πολεμικό Ναυτικό με τον έναν ή τον άλλον τρόπο «βοήθησε» με τα επενδυτικά του προγράμματα την λειτουργία των ναυπηγείων μέχρι τις ημέρες μας ⁹.

Αυτή η μικρή μονάδα του Πολεμικού Ναυτικού αγοράστηκε το 1956–με ποιο τρόπο και με τι αντίτιμο είναι ζητούμενο–από τον εφοπλιστή Σταύρο Νιάρχο ο οποίος έκανε στη συνέχεια μεγάλες επεκτάσεις του Ναυπηγείου μπαζώνοντας αλλά και προσαρτώντας δημόσιες εκτάσεις βορειοδυτικά. Το δημοσίευμα της εφημερίδας ΦΩΝΗ ΤΟΥ ΧΑΪΔΑΡΙΟΥ, το οποίο δημοσιεύεται παραπλεύρως, είναι χαρακτηριστικό για την τιμή της «εξαγοράς» ιδιωτικών και δημοσίων εκτάσεων..

Ο εφοπλιστής Σταύρος Νιάρχος αρχικά επενδύει 8.600.000 δολάρια για να επισκευάζει το στόλο του. Στη συνέχεια αναπτύσσει το ναυπηγείο και το 1961 καθελκύει το πρώτο μεγάλο πλοίο στην Ελλάδα, το «Παγκόσμια Ελπίς».

Η συνεχιζόμενη επέκταση του ναυπηγείου με «απαλλοτριώσεις» προς την πλευρά της πλαζ, ιδιαίτερα στην διάρκεια της δικτατορίας 1967 – 1974 αποθάρρυνε τούς εκατοντάδες χιλιάδες  λουόμενους να κολυμπούν στο Σκαραμαγκά.

Η προσπάθεια του Νιάρχου να απαξιωθεί η πλαζ, καταγγέλθηκε από τον Πρόεδρο του Εξωραϊστικού Συλλόγου Σκαραμαγκά, Παναγιώτη Κουκουμά, ο οποίος στην σύσκεψη των οκτώ εξωραϊστικών συλλόγων του Χαϊδαρίου, την 20^η Ιουλίου του 1960 «αναφέρει ενεργείας του Νιάρχου ιδιοκτήτου των Ναυπηγείων Σκαραμαγκά όστις μετέρχεται κάθε θεμιτού και αθέμιτου μέσου ως η έκχυσις πετρελαίου εις την θάλασσαν και καμμένων λιπαντικών με σκοπόν να καταστήση την θάλασσαν ακατάλληλον προς χρήσιν των λουομένων με σκοπόν να σφετερισθή ολόκληρον την Περιοχήν Σκαραμαγκά επιτυχών μάλλιστα το πρώτον προς τούτο βήμα δια υπολογισμού του χειμερίου κύματος από 15 εις 150 μέτρα. Εξεδηλώθει κατόπιν τούτου η αγανάκτησις των εκπροσώπων των Συλλόγων κατά του σφετεριστού και διαπιστώθει πλήρως ότι οι Σύλλογοι θα αγωνιστούν δια την διάσωσιν του Σκαραμαγκά από τους όνυχας του Νιάρχου».

Χώροι του ναυπηγείου–του μεγαλύτερου της Μεσογείου–προέκυψαν με μπαζώματα της θάλασσας και  οικειοποιήθηκαν από το Νιάρχο,  ακριβώς σε περιοχές στις οποίες κολυμπούσαν οι κάτοικοι της Δυτικής Αθήνας.

Μιλάμε ιδιαίτερα για την μεγάλη μόνιμη δεξαμενή Νο 5 και για τον περιβάλλοντα χώρο της. Ακόμα και σήμερα φαίνονται εντός του Ναυπηγείου παλαιά μικρά ξενοδοχεία και ταβέρνες…

Ήταν τόσο μεγάλη η συμβολή των ναυπηγείων Σκαραμαγκά στην οικονομία του κράτους που η ναυτική του κλίνη (δηλαδή τμήμα της πόλης μας) αποτυπώθηκε σε χαρτονόμισμα των «πεντήκοντα δραχμών».

Την περίοδο 1960 – 1980 η Ελλάδα αποτελούσε λόγω των χαμηλών ημερομισθίων τον μαγνήτη για τις επισκευές των πλοίων.

Η νέα κυβέρνηση του ΠΑΣΟΚ «πιεζόμενη» από την περιρρέουσα συνδικαλιστική ατμόσφαιρα των κρατικοποιήσεων στην αρχή της δεκαετίας του ΄80  και με την προτροπή του ΚΚΕ, το οποίο απαιτούσε να «εθνικοποιηθούν τα ναυπηγεία», βοήθησε αντικειμενικά-χωρίς να έχει την πρόθεση-τον Νιάρχο να απαλλαγεί από μια μελλοντικά ζημιογόνα επιχείρηση.

Ο Νιάρχος προβλέποντας ότι η ναυπηγοεπισκευαστική βιομηχανία δεν είχε καμία προοπτική στην Ευρώπη και στην Ελλάδα νέοι «μαγνήτες» είχαν αρχίσει να φαίνονται στον ορίζοντα όπως η Κίνα  η Κορέα κ.α.  πούλησε τα ναυπηγεία  στο κράτος χωρίς να προβάλει ουσιαστικές αντιρρήσεις.

Στη συνέχεια το ιδιοκτησιακό καθεστώς άλλαξε αρκετές φορές για να τεθούν τα ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΝΑΥΠΗΓΕΙΑ ΑΕ. (ΕΝΑΕ) – ΥΠΟ ΕΙΔΙΚΗ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ των άρθρων 68 και επόμενα του Ν. 4307/2014, δυνάμει της υπ’ αριθμόν 725/08.Ο3.2Ο18 απόφασης του Μονομελούς Πρωτοδικείου Αθηνών (Εκούσια Δικαιοδοσία).

Τον Απρίλιο 2022 τα ΕΝΑΕ αγοράστηκαν από τον εφοπλιστή Γιώργο Προκοπίου, μέσω της εταιρίας του Milina Enterprises Company Ltd. έναντι 37,3 εκατ. ευρώ.

Σημειώσεις:

1. Το αρχικό κείμενο είχε δημοσιευτεί στην εφ.«Η πόλη μας» και ήταν αφιερωμένο στο Νίκο Καίσαρη, μεγάλη μορφή του οικολογικού κινήματος και της ανανεωτικής αριστεράς, που «έφυγε» από κοντά μας το 2004.
2. α. Μ.Βουγιούκα – Β.Μεγαρίδης, ΟΔΩΝΥΜΙΚΑ, 3^ος τόμος, σελ.73, εκδ. Πολιτιστικός Οργανισμός Δήμου Αθηναίων, 1997, β.Βύρων Γ.Πολύδωρας, Η ΜΕΙΖΩΝ ΑΘΗΝΑ, εκ.Καστανιώτη, σελ.623, 2002
3. Κώστας Προμπονάς «Η Ερασιτεχνική Αλιεία πριν από την Μικρασιάτικη Καταστροφή»
4. Επιστολή (1900) του άρρωστου μεγάλου ζωγράφου Νικόλαου Γύζη από την Γερμανία  στην κουνιάδα του Ουρανία Νάζου (ο πατέρας της Νικόλας Νάζος ιδιοκτήτης του πύργου Παλατάκι)
5. Π. Γιαννόπουλος 1869-1910: «Το ελληνικό φυσικό τοπίο και η παράδοση διαμορφώνουν την ελληνική ταυτότητα. Το ανθρώπινο πνεύμα είναι οργανικά δεμένο με τη γη από την οποία κατάγεται.»
6. Οι Μεγάλοι Έλληνες Ζωγράφοι, «ΦΩΤΗΣ ΚΟΝΤΟΓΛΟΥ», σελ.123 (αναφέρει ότι ο Φώτης Κόντογλου έχει βγάλει μόνο τρεις φωτογραφίες στη ζωή του. Η μία εξ αυτών επάνω σε μια βάρκα «κάπου εκεί στον Σκαραμαγκά», ΤΑ ΝΕΑ  2006 και εκδ.ΜΕΛΙΣΣΑ.
7. Ρώμος Φιλύρας, το ποίημα του «Σκαραμαγκάς» παρουσιάζεται σε διπλανή στήλη. Απ΄ όσο γνωρίζουμε το ποίημα αυτό δημοσιεύεται για πρώτη φορά σε έντυπο του Χαϊδαρίου.
8. α)Υποναύαρχος ε.α. Σωτήριος Γεωργιάδης ΠΝ, β)  Στέλιος Ναουμίδης Πολιτικός Μηχανικός ΕΜΠ (1935)
9. Το Πολεμικό Ναυτικό ουσιαστικά ήταν και είναι ο κύριος «αιμοδότης» του Ναυπηγείου Σκαραμαγκά, ακόμα και στις μέρες μας.

ΜΕΡΟΣ Γ’ –  ΠΕΡΙΓΡΑΦΕΣ – ΤΡΑΓΟΥΔΙΑ – ΓΕΓΟΝΟΤΑ –  ΣΚΑΡΑΜΑΓΚΑ

Σκαραμαγκάς –  Ρώμος Φιλύρας (1898 – 1942) *

Σαν κέντημα γύρω οι βράχοι κ΄ οι λόφοι του Κορυδαλλού/ στο λιμανάκι, ονειρεμένο, του γραφικού Σκαραμαγκά

κ΄ οι βάρκες στην ακρογιαλιά, που βάζουν πλώρη αργά γι΄ αλλού/τα παραγάδια και τ΄ αγκίστρια κ΄ οι πετονιές αραδαριά.

Όλος γαλήνιο αραξοβόλι ο κόλπος του Σκαραμαγκά/ κι αντίκρυ η θρυλική Ελευσίνα, Κούντουρα, Μάντρα και τα Βίλλια

κόττερα μάγα, καραβάκια, τράτες, που σέρνονται αργά,/ κι άλλα πλεούμενα που φεύγουν γοργά και παίρνουν φόρα μίλια.

Γλυκόχρωμα γαλάζια ως πέρα τα τρεμοσάλευτα νερά, / τα κύματα μ΄ αφρόν ολάσπρο, κάπου στο βάθος των κατάρτια

και τα βουνάκια και τα βράχια, τα δεντελλένια στη θωριά/ και κάποτε και κάπου – κάπου πανάκια ολόλευκα και ξάρτια.

Κι απ΄ όλα, από τις αχτιβάδες, και τα πετράδια στ΄ ακρογιάλι/ ως τα βουνάκια και τα ψάρια, που τ΄ αγκιστρώνουν πετονιές

λάμπει μια υγεία και μιαν αύρα φυσάει σα νίκη ή μαϊστράλι/ πνέει απ΄ τα βάθη κ΄ ένα ρέμα, παίρνει και ρέει απ΄ τις ρονιές.

Κι απ΄ το Δαφνί, τη Σαλαμίνα, το Ναύσταθμο κι ακόμα πέρα / ο θρίαμβος των τοπίων παίρνει και βασιλεύει γραφικά

σμίγουν το χώμα, το χαλίκι κ΄ οι γλάροι στο γλαυκό του αιθέρα / και νανουρίζεται η ψυχή μας στο κύμα αιθέρια και γλυκά.

*Σημείωση: Ο ποιητής Ρώμος Φιλύρας «φιλοξενήθηκε» στο Δρομοκαϊτειο Ψυχιατρείο. Εκεί τον επισκέφτηκε ο ποιητής Κώστας Βάρναλης, στον οποίο ο Ρώμος Φιλύρας έδωσε τέσσερα ποιήματα και ένα πεζό, μεταξύ των οποίων είναι και ο ΣΚΑΡΑΜΑΓΚΑΣ.

Ο Περικλής Γιαννόπουλος έφιππος αυτοκτονεί στις 8 Απριλίου 1910 στο Σκαραμαγκά – το πτώμα του ξεβράστηκε στην Ελευσίνα | Η σχέση του με τη Σοφία Λασκαρίδου | Μικρό αφιέρωμα για την επέτειο της αυτοκτονίας του https://tinyurl.com/2mt6fr8m

Η Σοφία Λασκαρίδου περιγράφει τις επισκέψεις της με τον αγαπημένο της, Περικλή Γιαννόπουλο στο Σκαραμαγκά και στην Ελευσίνα και την αναγνώριση του ξεβρασμένου πτώματος (Απρίλιος 1910) https://tinyurl.com/bdhjt3ky

Ο Άγγελος Σικελιανός με την Έλλη Αλεξίου και τη Γαλάτεια Καζαντζάκη στην ακρογιαλιά του Σκαραμαγκά τρώνε θαλασσινά κυδώνια… https://tinyurl.com/4v53rtt8

«Έκαναν καραβίδα στα ρηχά του Σκαραμαγκά, κοντά στην αμμουδιά και την έπιαναν με το φτυάρι». Κώστας Προμπονάς «Η Ερασιτεχνική Αλιεία πριν από την Μικρασιάτικη Καταστροφή»

«Εμείς πηγαίναμε εκεί συχνά, γιατί τότε ο Σκαραμαγκάς (δεκαετία του ΄50) ήτανε η καλύτερη πλαζ και παίρναμε και τα όργανά και παίζαμε κιόλας. Τότε ο Σκαραμαγκάς ήτανε το μπάνιο, το καλό μπάνιο. Πεύκα, καθαρή, λαμπερή θάλασσα, κοσμάκης, σούστες, αμάξια, ψαράκι…» «Γιώργος Ζαμπέτας – Βίος και Πολιτεία», ΚΕΔΡΟΣ.

«Μας έβαζε ο συμπέθερός μου πάνω στην άμαξα την τετράτροχη με το άλογο, που την είχε για να κάνει μεταφορές, και ξεκινούσαμε το βράδι και τάκα – τάκα φτάναμε ξημερώματα. Ο Σκαραμαγκάς δεν είχε καράβια τότε, μοσκοβολούσε η θάλασσα. Καθόμασταν όλη μέρα και φεύγαμε το βράδι. Στο σπίτι φτάναμε το πρωί…» Μαρτυρία της Ε. Γαβατίδου από το Περιστέρι, καταγράφεται στο βιβλίο του Νίκου Θεοδοσίου «ΠΕΡΙΣΤΕΡΙ – Η Ιστορία του Τόπου, Το Χρονικό των Ανθρώπων»,  Ελεύθερος Διάλογος, 1997.

«Όσοι αποφασίσουν να πάνε για μπάνιο στο Σκαραμαγκά θα πρέπει να το σκεφτούν πολύ καλά. Διότι το χάλι που επικρατεί από τις πίσσες και τα πετρέλαια δεν περιγράφεται. Καλός είναι ο κ. Νιάρχος, καλά και τα ναυπηγεία του που απασχολούν αρκετά εργατικά χέρια, καλά και τα Δημοτικά τέλη που δίνει, αλλά καλύτερος απ΄ όλους νομίζω ο φτωχός εργάτης…[εδώ δεν είναι δυνατόν να διαβαστεί το κείμενο της εφημερίδας, έχει σκιστεί]. Εφημερίδα «ΤΟ ΧΑΪΔΑΡΙ» στη στήλη «Μεταξύ μας», 10 Ιουλίου 1965.

ΜΕΡΟΣ Δ’ – ΤΡΑΓΟΥΔΙΑ ΓΙΑ  ΣΚΑΡΑΜΑΓΚΑ