O ΛΟΦΟΣ ΤΟΥ ΠΡΟΦΗΤΗ ΗΛΙΑ ΣΤΟ ΧΑΙΔΑΡΙ
Ο Λόφος του Προφήτη Ηλία στο Χαϊδάρι αποτελεί διαχρονικό τοπόσημο της Αττικής, σημείο από όπου οι ταξιδιώτες αντίκριζαν για πρώτη φορά την Αθήνα και την Ακρόπολη. Ο ναός, μετόχι της Μονής Δαφνίου (10ος–11ος αι.), διατήρησε μοναστική παρουσία έως τον 20ό αιώνα, όπως μαρτυρούν η πλάκα του μοναχού Ακακίου (1892) και τα γύρω κελιά. Ο λόφος συνδέεται με τις μάχες του 1826, απεικονίζεται σε ιστορικούς χάρτες και σε έργα ζωγράφων όπως ο Κωνσταντίνος Παρθένης και ο Βάλιας Σεμερτζίδης, και παραμένει έως σήμερα σημείο ιστορικής μνήμης και πολιτιστικής ταυτότητας του Χαϊδαρίου.
Σύνοψη Έρευνας: “Ο Λόφος του Προφήτη Ηλία στο Χαϊδάρι – Ιστορία Εικονοναφημένη”
Ο Λόφος του Προφήτη Ηλία στο Χαϊδάρι αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα φυσικά και πολιτισμικά τοπόσημα της δυτικής Αττικής, με αδιάλειπτη παρουσία από την αρχαιότητα έως σήμερα. Από τα αρχαία χρόνια, ο λόφος λειτουργούσε ως το πρώτο σημείο από όπου οι ταξιδιώτες, ερχόμενοι από την Ελευσίνα μέσω της Ιεράς Οδού, αντίκριζαν την Αθήνα και την Ακρόπολη. Η θέση του τον καθιστά τόσο φυσικό παρατηρητήριο όσο και τόπο ιερό, με διαχρονική λατρευτική χρήση.
Ιστορική αναδρομή και μοναστική παρουσία
Ο ναΐσκος του Προφήτη Ηλία συμπεριλαμβάνεται στον κατάλογο του Αν.Ορλάνδου με τίτλο “ΜΕΣΑΙΩΝΙΚΑ ΜΝΗΜΕΙΑ ΤΗΣ ΠΕΔΙΑΔΟΣ ΤΩΝ ΑΘΗΝΩΝ ΚΑΙ ΤΩΝ ΚΛΙΤΥΩΝ ΥΜΗΤΤΟΥ – ΠΕΝΤΕΛΙΚΟΥ – ΠΑΡΝΗΘΟΣ ΚΑΙ ΑΙΓΑΛΕΩ”, 1933, σελ.216. (Το βιβλίο βρίσκεται στα ΑΡΧΕΙΑ της ομάδας στο Facebook).
Κατά τον 10ο–11ο αιώνα, οικοδομήθηκε στον λόφο ο Ναός του Προφήτη Ηλία, πιθανώς ως μετόχι της Μονής Δαφνίου, πάνω σε ερείπια προγενέστερου ναού. Πηγές των 18ου και 19ου αιώνων (Φρ. Περιλλά, Α. Ορλάνδος, Δ. Καμπούρογλου, π. Γ. Φραγκιαδάκης) αναφέρουν τη μοναστική δραστηριότητα, τα αρχιτεκτονικά στοιχεία και τις τοιχογραφίες του ναΐσκου, καθώς και τη σταδιακή παρακμή του μετοχίου.
Σημαντικό εύρημα αποτελεί η πλάκα του μοναχού Ακάκιου (1892), που βρέθηκε και καθαρίστηκε πρόσφατα. Στην επιγραφή αναφέρεται ότι ο Ακάκιος υπηρέτησε επί 40 χρόνια στον Προφήτη Ηλία και ανήγειρε την οικία, τον εξώστη, τη δεξαμενή και το φρέαρ “εις τον δημόσιο δρόμο”. Η αναφορά στην “Αγία Μαύρη” τεκμηριώνει τη συνύπαρξη παρεκκλησίου αφιερωμένου στην Αγία Μαύρα, της οποίας η μνήμη εορτάζεται ακόμη (3 Μαΐου), ενώ και ο δρόμος περιφερειακά του λόφου φέρει το όνομά της.
Επιπλέον, αποκαλύφθηκε τάφος του 1893, με ονόματα όπως Εμμανουήλ Τσουπάνος και Σοφία, Μηνάς Οικονομάκη, που πιθανώς συνδέονταν με τη λειτουργία ή την αναστήλωση του ναού. Υποθέσεις βασισμένες σε πηγές του Καμπούρογλου (1890) αναφέρουν την ύπαρξη προγενέστερης ταφικής πλάκας (1876), γεγονός που επιβεβαιώνει τη συνεχή χρήση του χώρου ως τόπου μνήμης.
Σώζεται επίσης μαρμάρινη πλάκα με τα ονόματα των δωρητών της πλακόστρωσης εντός του ναΐσκου (1914), τεκμήριο της νεότερης λατρευτικής συνέχειας.
Τα μοναστηριακά κελιά στον λόφο φαίνεται να προϋπήρχαν του 1914, καθώς μαρτυρείται ότι μετά τον διωγμό εκείνης της χρονιάς εγκαταστάθηκε εκεί η οικογένεια Περγαντή. Το 1972 ο Προφήτης Ηλίας χαρακτηρίστηκε Γυναικεία Ιερά Μονή, έως ότου οι μοναχές μεταφέρθηκαν στην Κοίμηση Θεοτόκου Σκαραμαγκά (1980).
Ο Λόφος ως τοπόσημο και καλλιτεχνικό μοτίβο
Ο λόφος του Προφήτη Ηλία υπήρξε τοπόσημο και σημείο αναφοράς όχι μόνο θρησκευτικά αλλά και ιστορικά. Ο αρχαιολόγος Νίκος Παπαχατζής, στην επιμέλεια της έκδοσης του Παυσανία Αττικά, ταυτίζει το ύψωμα ως το σημείο όπου ο οδοιπόρος από την Ελευσίνα αντικρίζει για πρώτη φορά την Αθήνα και την Ακρόπολη, συσχετίζοντάς το με το Μνημείο της Πυθιονίκης. Ο λόφος καταγράφεται επίσης ως στρατηγικό σημείο στις Μάχες του Χαϊδαρίου (6 και 8 Αυγούστου 1826), για τα ελληνικά στρατεύματα σύμφωνα, στα ημερολόγια του Ν. Καρώρη και στα “Απομνημονεύματα” του Χρ. Βυζάντιου.
Παρουσία σε χάρτες και έργα τέχνης
Από τον 19ο αιώνα και εξής, ο λόφος αποτυπώνεται σε όλους τους σημαντικούς χάρτες της Αττικής: John Dower (1830), Ferdinand Stademann (Panorama von Athen, 1841), Curtius & Kaupert (1881), Ι. Σιδέρης (1930). Παράλληλα, αποτέλεσε θέμα για καλλιτέχνες και φωτογράφους. Ο Thomas Taylor και ο Henri Belle σχεδίασαν άποψη της Αθήνας από τον Προφήτη Ηλία (1861–1874), ενώ ο Φραντσέσκο Περιλλά (1928, 1942) τον απεικόνισε στο έργο Dafni. Πιθανολογείται επίσης ότι απεικονίζεται σε πίνακες του Βάλια Σεμερτζίδη (“Όργωμα”, 1937) και του Κωνσταντίνου Παρθένη (“Χορός”, 1918–1919), οι οποίοι ανήκουν στην Εθνική Πινακοθήκη.
Συμπέρασμα
Η έρευνα του Κώστα Φωτεινάκη καταδεικνύει ότι ο Λόφος του Προφήτη Ηλία αποτελεί ιστορικό, λατρευτικό και καλλιτεχνικό σημείο αναφοράς για το Χαϊδάρι και την Αθήνα. Από την αρχαιότητα έως τη σύγχρονη εποχή, ο λόφος λειτούργησε ως παρατηρητήριο, τοπόσημο και τόπος πίστης, συνδέοντας τη διαδρομή της Ιεράς Οδού με τη βυζαντινή και νεότερη ιστορία της περιοχής.
